تجلیل از سه الگوی موفق مردمی در پاسداری از میراث آبی ایران

به گزارش برنا، در ابتدای این مراسم، آتوسا مؤمنی، رئیس مرکز میراث ناملموس تهران، با تأکید بر ضرورت بازخوانی دانش سنتی در مواجهه با بحران‌های زیست‌محیطی گفت: تجربه تاریخی ایرانیان در مدیریت کم‌آبی نشان می‌دهد که جوامع محلی تنها به دنبال دسترسی به منابع آب نبوده‌اند، بلکه در طول نسل‌ها نظام‌هایی برای استحصال، ذخیره‌سازی و توزیع عادلانه آن ایجاد کرده‌اند.

وی قنات، آب‌انبار و نظام میرابی را از نمونه‌های برجسته این دانش دانست و اظهار کرد: این دستاورد‌ها علاوه بر جنبه فنی، حامل مفاهیمی همچون عدالت اجتماعی، مسئولیت‌پذیری و مشارکت جمعی هستند.

مؤمنی با اشاره به انتخاب سه تجربه موفق در استان‌های سمنان، هرمزگان و فارس برای دریافت جایزه «میراث زنده آب» افزود: در سمنان، نظام تاریخی تقسیم آب مبتنی بر حقابه‌ها و مسئولیت اجتماعی، در هرمزگان و جزیره قشم، تلفیق دانش سنتی جمع‌آوری آب باران با فناوری‌های جدید و مشارکت مردم و در لارستان فارس، احیای برکه‌ها و آب‌انبار‌های تاریخی با همراهی خیرین و جوامع محلی، به‌عنوان نمونه‌هایی ارزشمند از پیوند میراث گذشته با نیاز‌های امروز مورد توجه قرار گرفته‌اند.

رئیس مرکز میراث ناملموس تهران همچنین از برنامه‌ریزی برای شناسایی، مستندسازی و تبادل تجربه‌های موفق مدیریت عادلانه آب در کشور‌های منطقه خبر داد و تأکید کرد: هدف آن است که میراث آبی از مرحله ثبت و شناخت فراتر رفته و به بستری برای همکاری‌های منطقه‌ای تبدیل شود.

توسعه دریامحور باید بر پایه هویت و فرهنگ بومی باشد

علی عبدالعلی‌زاده، نماینده رئیس‌جمهور در هماهنگی اجرای سیاست‌های کلی توسعه دریامحور، نیز در این مراسم با تأکید بر جایگاه آب در شکل‌گیری هویت تاریخی ایران گفت: آب در فرهنگ ایرانی تنها یک منبع طبیعی نیست، بلکه با مفاهیمی همچون خرد، عدالت، همبستگی و مسئولیت در برابر نسل‌های آینده پیوند خورده است.

وی قنات را نمونه‌ای از این نگرش تمدنی دانست و گفت: این سازه تاریخی علاوه بر کارکرد انتقال آب، بازتاب‌دهنده همکاری اجتماعی و نظام عادلانه بهره‌برداری از منابع طبیعی است.

عبدالعلی‌زاده با اشاره به اهمیت جایزه «میراث زنده آب» افزود: این جایزه فرصتی برای ارج نهادن به دانش و تجربه‌ای است که طی هزاران سال در جوامع ایرانی شکل گرفته و همچنان می‌تواند در مواجهه با بحران آب و تغییرات اقلیمی مورد استفاده قرار گیرد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود، دریا را یکی از مؤلفه‌های مهم حافظه تاریخی و تمدنی ایران توصیف کرد و با اشاره به دریای خزر، خلیج فارس، تنگه هرمز، دریای عمان و سواحل مکران گفت: دریا در طول تاریخ، مسیر ارتباطی ایران با جهان، بستری برای تجارت، تبادل دانش و تعامل میان فرهنگ‌ها بوده است.

نماینده رئیس‌جمهور در هماهنگی اجرای سیاست‌های کلی توسعه دریامحور تأکید کرد: توسعه دریامحور نباید صرفاً به ساخت بنادر، کشتی‌ها و زیرساخت‌های صنعتی محدود شود، بلکه باید فرهنگ، هنر، اقتصاد، آموزش و هویت جوامع ساحلی را نیز در بر گیرد.

وی با بیان اینکه مردم مناطق ساحلی باید نخستین بهره‌مندان از ظرفیت‌های توسعه دریامحور باشند، خاطرنشان کرد: تحقق این رویکرد نیازمند پیوند میان دانش بومی، میراث زنده و فناوری‌های نوین است.

عبدالعلی‌زاده همچنین برگزاری نمایشگاه «دریامحور و دالان تمدن و هویت دریایی» را فرصتی برای بازشناساندن پیشینه و هویت دریایی ایران دانست و گفت: بازخوانی میراث آبی و دریایی کشور تنها اقدامی برای پاسداشت گذشته نیست، بلکه ضرورتی برای مواجهه با چالش‌های آینده از جمله کم‌آبی، تغییرات اقلیمی و تخریب زیست‌بوم‌هاست.

پاسداری از میراث ناملموس با انتقال دانش به نسل آینده

در ادامه، حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، با اشاره به نقش منابع آبی در شکل‌گیری تمدن‌های بزرگ جهان گفت: تمدن‌هایی همچون ایران، میان‌رودان و مصر در پیوند با رودخانه‌ها و منابع آب شکل گرفته‌اند و در طول تاریخ، نظام‌های پیچیده‌ای از دانش، مهارت، معیشت و مدیریت اجتماعی را توسعه داده‌اند.

وی با اشاره به کنوانسیون سال ۲۰۰۳ یونسکو برای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس گفت: مفهوم پاسداری در این کنوانسیون بر زنده و پویا ماندن میراث و تداوم آن در زندگی جوامع تأکید دارد و صرفاً به معنای حفظ شکل تاریخی سنت‌ها نیست.

فرطوسی مستندسازی، پژوهش، آموزش و فراهم کردن زمینه انتقال بین‌نسلی را از الزامات پاسداری از میراث ناملموس برشمرد و افزود: این میراث زمانی ماندگار خواهد بود که بتواند با نیاز‌های زندگی امروز ارتباط برقرار کند.

وی همچنین به پرونده مشترک ایران و ارمنستان برای ثبت آیین تیرگان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو اشاره کرد و گفت: تیرگان نمونه‌ای از همکاری فرهنگی دو کشور در پاسداشت آب و باران است که در مناطق مختلف ایران، از مازندران و گیلان تا جوامع تاتی، دیلمان و سنگسر، با جلوه‌های متنوعی استمرار یافته است.

دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، نقش زنان در تداوم آیین‌های فرهنگی و انتقال سنت‌ها را نیز مهم دانست و تأکید کرد: دانش سنتی مرتبط با قنات، شیوه‌های معیشت وابسته به تالاب‌ها و مهارت‌هایی مانند نی‌بافی، ظرفیت ارزشمندی برای تقویت جوامع محلی و دستیابی به اهداف توسعه پایدار دارند.

سازه‌های آبی؛ روایتگر پیوند مهندسی، معماری و فرهنگ ایرانی

محمود گلابچی، چهره ماندگار معماری و مهندسی راه و ساختمان، نیز در این مراسم با اشاره به پیشینه دانش ایرانیان در مدیریت منابع آب گفت: سازه‌های آبی تاریخی کشور از قنات‌ها و مجموعه تاریخی شوشتر تا پل‌ها، باغ‌ها و فضا‌های شهری، حاصل پیوند دانش مهندسی، معماری، هنر و فرهنگ هستند.

وی مجموعه سازه‌های آبی شوشتر را نمونه‌ای برجسته از شناخت ایرانیان در حوزه‌هایی همچون هیدرولوژی، ریاضیات، هندسه و جغرافیا دانست و گفت: این مجموعه نشان می‌دهد که نیاکان ما چگونه با شناخت دقیق طبیعت و بهره‌گیری از دانش فنی، مسیر آب را برای تأمین نیاز‌های مختلف هدایت و مدیریت می‌کردند.

گلابچی با اشاره به اهمیت قنات‌ها در توسعه سکونتگاه‌ها و کشاورزی مناطق خشک کشور افزود: ایرانیان با شناخت شیب زمین و ویژگی‌های طبیعی، توانستند آب را از دامنه‌ها به دشت‌ها و مناطق دوردست منتقل کنند؛ روشی که در بسیاری از مناطق کم‌آب، زمینه استمرار زندگی را فراهم کرده است.

وی همچنین از یخچال‌های سنتی مناطق کویری، بادگیرها، باغ‌های تاریخی و آثار مرتبط با آب در شهر‌های مختلف به‌عنوان نمونه‌هایی از سازگاری هوشمندانه معماری ایرانی با اقلیم یاد کرد.

این استاد معماری با اشاره به جایگاه اجتماعی پل‌های تاریخی اصفهان گفت: سی‌وسه‌پل و پل خواجو تنها سازه‌هایی برای عبور از رودخانه نیستند، بلکه فضا‌هایی برای حضور مردم، تعاملات اجتماعی و شکل‌گیری زندگی جمعی به شمار می‌روند.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به مطالعات دانشگاه معماری و هنر پارس درباره سازه‌های آبی ایران اشاره کرد و گفت: حاصل بخشی از این پژوهش‌ها، تدوین کتابی درباره پل‌ها و سازه‌های آبی کشور است که جلد نخست آن به آثار استان خوزستان اختصاص دارد و در حدود ۶۰۰ صفحه، مجموعه‌ای از آثار شاخص این استان را معرفی می‌کند.

رتبه چهارم ایران در ثبت میراث ناملموس یونسکو 

علی دارابی، معاون میراث فرهنگی کشور، نیز در این مراسم با اشاره به ظرفیت‌های تاریخی و تمدنی ایران گفت: با وجود برخورداری کشور از بیش از یک میلیون اثر تاریخی، تاکنون حدود ۴۳ هزار اثر به ثبت ملی رسیده است. ایران همچنین با داشتن ۸۳۳ موزه، هزاران محوطه و بنای تاریخی، از ظرفیت کم‌نظیری در حوزه میراث فرهنگی برخوردار است.

وی با اشاره به جایگاه ایران در ثبت جهانی میراث ناملموس اظهار کرد: کشورمان که پیش‌تر رتبه هفتم جهان را در این حوزه داشت، با تلاش‌های انجام‌شده طی پنج سال گذشته به جایگاه چهارم ارتقا یافته و با ارائه پرونده‌های جدید، تعداد آثار ثبت‌شده ایران نیز افزایش خواهد یافت.

دارابی، میراث فرهنگی و ناملموس را از مهم‌ترین عوامل تداوم هویت ایرانی دانست و با تأکید بر ضرورت انتقال آیین‌ها و سنت‌های ملی به نسل جوان افزود: پاسداشت میراث فرهنگی نباید به برگزاری مناسبت‌ها محدود شود، بلکه معرفی و زنده نگه داشتن آیین‌هایی همچون نوروز، شب چله، جشن سده و مهرگان در میان نسل‌های جدید اهمیت اساسی دارد.

معاون میراث فرهنگی کشور همچنین قنات و نظام کشاورزی سنتی ایران را از دستاورد‌های ارزشمند نیاکان در مدیریت منابع آب دانست و گفت: این دانش تاریخی با تبدیل محدودیت‌های اقلیمی به فرصت، زمینه توسعه کشاورزی و تداوم حیات در مناطق خشک کشور را فراهم کرده است.

وی فعالیت مرکز میراث ناملموس تهران و تعامل آن با ۲۴ کشور را ظرفیتی مهم برای توسعه دیپلماسی فرهنگی دانست و تأکید کرد: معرفی ظرفیت‌های تاریخی و تمدنی ایران به جهان، یکی از مؤثرترین راه‌ها برای مقابله با ایران‌هراسی و بازنمایی چهره واقعی کشور است.

همچنین در پایان این مراسم، جایزه «میراث زنده آب» به تجربه‌های موفق استان‌های سمنان، هرمزگان و فارس، به عنوان الگو‌های مشارکت اجتماعی و برجسته‌سازی نقش جوامع محلی در پاسداری از منابع آبی و انتقال دانش بومی به نسل‌های آینده اهدا شد.