نبض فناوری در دستان ابرقدرت تراشه؛ چرا جهان به تایوان وابسته است؟

زهرا وجدانی: صنعت نیمه‌هادی در جهان امروز به عنوان نفت جدید شناخته می‌شود و در این میان تایوان نه تنها یک تولیدکننده بلکه حیاتی‌ترین گلوگاه تکنولوژیک جهان به شمار می‌آید. با گذشت سه ماه از سال ۲۰۲۶ بررسی نقش تایوان در اکوسیستم جهانی هوش مصنوعی و نیمه‌هادی‌ها تصویری از وابستگی متقابل و البته آسیب‌پذیری‌های عمیق در زنجیره تامین فناوری را به نمایش می‌گذارد؛ جایی که کوچک‌ترین اختلال در تولید یا انتقال تراشه می‌تواند صنایع مختلف از هوش مصنوعی و مخابرات گرفته تا خودروسازی و تجهیزات نظامی را در سراسر جهان تحت تاثیر قرار دهد. در چنین شرایطی تحولات ژئوپلیتیک نیز بیش از گذشته با صنعت نیمه‌هادی گره خورده است و رقابت قدرت‌های بزرگ برای کنترل زنجیره ارزش تراشه‌ها به یکی از محور‌های اصلی سیاست صنعتی و امنیتی کشور‌ها تبدیل شده است.

با توجه به اهمیت تاثیر تنش‌های خاورمیانه و جدال‌های ژئوپلیتیک شرق آسیا بر ابرقدرت تراشه یعنی تایوان، واحد علمی و فناوری خبرگزاری برنا در یک پرونده ویژه به‌صورت تحلیلی به ابعاد مختلف این مسئله از جمله ساختار صنعت نیمه‌هادی، نقش تایوان در زنجیره جهانی فناوری، پیامد‌های بحران‌های ژئوپلیتیک و سناریو‌های آینده این صنعت راهبردی می‌پردازد.

سهم و جایگاه تولیدی تایوان در بازار‌های جهانی

در یک سوم اول سال ۲۰۲۶ داده‌های رسمی نشان‌دهنده تسلط بلامنازع تایوان بر زنجیره تامین تراشه‌های پیشرفته است. شرکت TSMC به تنهایی ۷۲ درصد از سهم بازار جهانی تولید قراردادی تراشه (Foundry) را در اختیار دارد. نکته قابل توجه این است که تولید تراشه‌های پیشرفته با لیتوگرافی زیر ۷ نانومتر که هسته اصلی تمامی سخت‌افزار‌های مدرن از جمله گوشی‌های پرچم‌دار و سرور‌های هوش مصنوعی هستند به میزان ۹۰ درصد در تایوان متمرکز است. سهم کلی تایوان از زنجیره ارزش تراشه‌ها (طراحی تا بسته‌بندی) ۶۵ درصد برآورد می‌شود که نشان‌دهنده یک انحصار فنی عمیق است.

شرکای کلیدی و نقشه تجارت نیمه‌هادی تایوان

مبادلات تجاری در حوزه تراشه‌ها یک شبکه پیچیده از وابستگی‌های متقابل است. ایالات متحده به‌عنوان اصلی‌ترین مشتری برای طراحی و تولید تراشه‌های پیشرفته در راس این همکاری‌ها قرار دارد. در مقابل چین و هنگ‌کنگ به عنوان بزرگ‌ترین خریداران تراشه‌های میان‌رده حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد از حجم صادرات تایوان را به خود اختصاص داده‌اند. ژاپن نقش تامین‌کننده تجهیزات نوری (لیتوگرافی) و مواد شیمیایی حساس را ایفا می‌کند در حالی که کره جنوبی و اتحادیه اروپا نیز تامین‌کنندگان تخصصی ماشین‌آلات تولید و تراشه‌های حافظه هستند.

توافقنامه‌های استراتژیک و همکاری‌های فنی ۲۰۲۶

بر اساس خبر منتشر شده از رویترز، در ماه ژانویه ۲۰۲۶ یک توافقنامه تاریخی میان تایوان و آمریکا امضا شد که طی آن ۲۵۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری برای ساخت کارخانه‌های تراشه‌سازی در خاک آمریکا تعیین شد. این توافق در ازای کاهش تعرفه واردات برای تراشه‌های تایوانی پایداری زنجیره تامین غرب را تقویت کرد. همچنین ایجاد مثلث نیمه‌هادی میان آریزونا (آمریکا)، کوماموتو (ژاپن) و کائوسیونگ (تایوان) به عنوان یک ساختار عملیاتی برای تبادل استعداد‌ها و پایداری تولید نقطه عطفی در همکاری‌های فناورانه سال ۲۰۲۶ محسوب می‌شود.

نقش تایوان به عنوان گلوگاه و وابستگی جهان

جهان به معنای واقعی کلمه در محاصره فناوری تایوان است. از سرور‌های ابری مایکروسافت و گوگل گرفته تا زیرساخت‌های ملی دفاعی همگی به تراشه‌های تولید شده در تایوان وابسته هستند. کارشناسان فناوری معتقدند هرگونه توقف فعالیت‌های این کشور در صنعت تراشه می‌تواند منجر به کاهش ۵ تا ۱۰ درصدی در GDP جهانی شود. این واقعیت تایوان را از یک تولیدکننده عادی به یک گلوگاه استراتژیک تبدیل کرده است.

همگرایی تایوان و اروپا بر سر اتحاد در صنعت هوش مصنوعی

نشانه‌هایی از شکل‌گیری همکاری‌های راهبردی جدید میان اروپا و تایوان در حوزه فناوری‌های پیشرفته به‌ویژه هوش مصنوعی و امنیت سایبری در حال ظهور است؛ روندی که می‌تواند به ایجاد ائتلاف‌های تازه در رقابت جهانی فناوری منجر شود.

به گزارش اسکاند آسیا، مقام‌های فنلاند و تایوان در دیدار‌ها و رایزنی‌های اخیر خود بر گسترش همکاری‌های دوجانبه در حوزه‌های کلیدی از جمله توسعه فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی، تقویت امنیت سایبری و پیشبرد نوآوری‌های دیجیتال تاکید کرده‌اند. 

هدف اصلی ائتلاف تکنولوژیک تایوان و فنلاند هم‌افزایی میان توان تولید سخت‌افزاری تایوان و پیشتازی فنلاند در پذیرش هوش مصنوعی مولد است. در اواخر ۲۰۲۵ با تاسیس اتحاد Apply AI این دو کشور شروع به استقرار مراکز داده مشترک کرده‌اند که با استفاده از سخت‌افزار‌های بهینه‌سازی شده تایوانی قصد توسعه هوش مصنوعی قابل اعتماد و اخلاق‌مدار در اروپا را دارند.

از دستاورد‌ها و مراحل فعلی تا مارس ۲۰۲۶ باید گفت تاکنون در مرحله زیرساختی، زیرساخت‌های لازم برای انتقال داده‌های حجیم و محاسبات موازی بین دو منطقه در پایان سال ۲۰۲۵ تکمیل شد. در مرحله بهینه‌سازی در حال حاضر (مارس ۲۰۲۶) تمرکز بر بهینه‌سازی لایه میان‌افزار (Middleware Optimization) است تا سخت‌افزار‌های تولید شده در تایوان بتوانند با بالاترین بهره‌وری ممکن بار‌های کاری هوش مصنوعی تعریف شده توسط توسعه‌دهندگان فنلاندی را اجرا کنند.

در مرحله گسترش این مدل همکاری اکنون به عنوان الگویی برای سایر کشور‌های اتحادیه اروپا معرفی شده است تا از طریق دیپلماسی تراشه وابستگی استراتژیک اروپا به توانمندی‌های پیشرفته تایوان مدیریت شده و در عین حال حاکمیت تکنولوژیک اروپا تقویت گردد.

بررسی وضعیت صنعت نیمه‌هادی در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که تایوان اکنون نه‌تنها یک بازیگر صنعتی بلکه به نوعی عنصر ژئوپلیتیک تعیین‌کننده در معماری اقتصاد جهانی فناوری تبدیل شده است. تمرکز بی‌سابقه تولید تراشه‌های پیشرفته در این جزیره جهان را وارد مرحله‌ای از وابستگی فناورانه ساختاری کرده که هر گونه اختلال در آن می‌تواند نظم دیجیتال موجود را دگرگون کند. 

از سوی دیگر روند‌های نوظهور در همکاری‌های فناورانه (از اتحاد‌های سه‌جانبه آمریکا، ژاپن و تایوان تا ابتکار‌های مشترک تایوان و فنلاند در حوزه هوش مصنوعی) نشان می‌دهد که نیمه‌هادی‌ها به ابزار سیاست قدرت در قرن بیست‌و‌یکم تبدیل شده‌اند. در این چارچوب تایوان همان جایگاهی را در نظم نوین تکنولوژیک دارد که نفت برای قرن بیستم ایفا می‌کرد: منبعی حیاتی که امنیت، رشد و رقابت ملی کشور‌ها به آن گره خورده است. 

تداوم تنش‌های ژئوپلیتیک در شرق آسیا و خاورمیانه می‌تواند شکنندگی این زنجیره را افزایش دهد؛ در چنین شرایطی هر بحران یا مسیر‌های تامین مواد اولیه به سرعت بازتاب جهانی خواهد یافت. کشور‌های صنعتی اکنون در برابر یک دوگانه راهبردی قرار دارند: یا با تنوع‌بخشی هوشمندانه زنجیره تامین از شدت وابستگی به تایوان بکاهند، یا با ادغام عمیق‌تر فنی و سرمایه‌گذاری مشترک ثبات این گلوگاه را تضمین کنند. 

با توجه به تمرکز بیش از ۹۰ درصدی تولید تراشه‌های پیشرفته جهان در تایوان و افزایش تنش‌های ژئوپلیتیک در نقاط مختلف جهان یک پرسش اساسی مطرح می‌شود: اگر جهان نتواند وابستگی خود به این گلوگاه حیاتی فناوری را مدیریت کند آیا یک اختلال ناگهانی در تایوان می‌تواند آغازگر بزرگ‌ترین بحران فناوری قرن باشد؟ 

در همین حال پرسش مهم دیگری نیز مطرح است؛ تشدید تنش‌های خاورمیانه و جنگ میان ایران و آمریکا چه تاثیری بر زنجیره جهانی نیمه‌هادی‌ها و جایگاه این ابرگلوگاه تراشه خواهد گذاشت؟ 

تلاش برای پاسخ به این پرسش‌ها موضوعی است که در بخش بعدی این پرونده به آن خواهیم پرداخت.

انتهای بخش اول/