تهدید پاناما به وتوی توافق نهایی COP۳۱/ همزمانی بحران مذاکرات اقلیمی با توافق سه قدرت جهانی برای افزایش عرضه نفت
به گزارش گروه اجتماعی برنا، درحالیکه سیویکمین کنفرانس تغییر اقلیم سازمان ملل متحد (COP۳۱) به آخرین ساعات مذاکرات خود نزدیک میشود، تقابل بر سر آینده سوختهای فسیلی و چگونگی تدوین توافق نهایی اجلاس وارد مرحله تازهای شده است؛ از یک سو، پاناما اعلام کرده است در صورت لحاظ نشدن مطالبات این کشور، با توافق نهایی همراه نخواهد شد و از سوی دیگر، همزمانی مذاکرات آنتالیا با توافق سهجانبه رهبران آمریکا، چین و روسیه برای افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی، تناقض آشکار میان دیپلماسی اقلیمی و معادلات قدرت در بازار جهانی انرژی را برجسته کرده است.
در مهمترین تحول مذاکرات روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر، پاناما اعلام کرد در صورتی که مطالبات این کشور در متن نهایی COP۳۱ لحاظ نشود، با تصویب توافق همراهی نخواهد کرد. خوان کارلوس ناوارو، وزیر محیطزیست پاناما، در نامهای خطاب به ریاست اجلاس، تصریح کرده است که کشورش در صورت دستیابی به توافقی مغایر با اصول و اولویتهای اعلامشده، در نشست پایانی رسماً مخالفت خود را اعلام خواهد کرد و از اجماع بر سر چنین تصمیمی حمایت نخواهد کرد.
این موضعگیری در شرایطی مطرح شده است که تصمیمهای اجلاسهای اقلیمی سازمان ملل بر مبنای اجماع طرفهای عضو اتخاذ میشود و مخالفت حتی یک کشور میتواند تصویب تصمیم نهایی را با مانع مواجه کند. از این رو، تهدید پاناما صرفاً یک اعتراض سیاسی یا موضعگیری رسانهای نیست و میتواند در آخرین مرحله مذاکرات، به عاملی تعیینکننده در سرنوشت توافق تبدیل شود.
سقفگذاری برای تولید نفت؛ مطالبه محوری پاناما
بر اساس نامه وزیر محیطزیست پاناما که خبرگزاری فرانسه (AFP) به آن دسترسی داشته، این کشور هشت اولویت را برای توافق نهایی مطرح کرده است که از مهمترین آنها میتوان به تعیین سقف برای تولید جهانی نفت در سطح فعلی، اقدام فوری برای حذف انتشار متان و تقویت جایگاه علم در تصمیمگیریهای اقلیمی اشاره کرد.
پاناما همچنین خواستار اصلاح قواعد تصمیمگیری در اجلاسهای اقلیمی و افزایش شفافیت مذاکرات شده است. این کشور معتقد است اتکای صرف به اجماع، در برخی موارد میتواند روند تصمیمگیری و پیشرفت اقدامات ضروری اقلیمی را با مانع روبهرو کند.
ناوارو در موضعگیری خود تأکید کرده است که پاناما حاضر نیست از عباراتی رضایت دهد که فاقد اثربخشی واقعی در مقابله با بحران اقلیم باشند. این کشور همچنین اعلام کرده است هیچ متن یا تصمیمی را که اصل تعیین سقف برای تولید جهانی نفت را نادیده بگیرد، تأیید نخواهد کرد.
اهمیت این موضع از آن جهت است که مطالبه پاناما از سطح تأکید عمومی بر کاهش مصرف سوختهای فسیلی فراتر رفته و مستقیماً به سمت محدودسازی تولید نفت حرکت کرده است؛ موضوعی که از حساسترین و دشوارترین مباحث در مذاکرات بینالمللی اقلیم به شمار میرود.
پیشنهاد شکلگیری پیمان جداگانه برای خروج از سوختهای فسیلی
در تحولی مرتبط با موضع پاناما، خوان کارلوس ناوارو اعلام کرده است که ۳۰ کشور به ابتکار مذاکراتی برای شکلگیری یک پیمان مستقل درباره خروج از سوختهای فسیلی پیوستهاند.
این ابتکار در پی آن مطرح شده است که اختلافات در چارچوب مذاکرات رسمی سازمان ملل، دستیابی به تعهدات صریح و زمانبندیشده درباره پایان وابستگی به نفت، گاز و زغالسنگ را دشوار کرده است.
هدف از این روند، ایجاد مسیری مکمل در کنار مذاکرات رسمی اقلیمی برای پیشبرد گفتوگو درباره کاهش تولید و مصرف سوختهای فسیلی است. چنین ابتکاری، در صورت گسترش حمایت کشورها، میتواند معادلات دیپلماسی انرژی را تحت تأثیر قرار دهد؛ هرچند هنوز نباید آن را بهمنزله توافق الزامآور یا جایگزین تصمیمهای کنوانسیون تغییر اقلیم تلقی کرد.
توافق واشنگتن، مسکو و پکن برای افزایش عرضه فرآوردههای نفتی؛ تناقضی در قلب دیپلماسی اقلیم
همزمان با این تحولات در آنتالیا، نشست سهجانبه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه و شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در شهر شنژن چین برگزار شد؛ نشستی که بیانیه مشترک آن، از برنامه سه کشور برای افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی پالایششده و اهمیت حفظ جریان پایدار انرژی در جهان خبر میدهد.
بر اساس بیانیه منتشرشده از سوی کاخ سفید در ۱۹ نوامبر، سه کشور اعلام کردهاند که برای افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی به نفع همه کشورها برنامهریزی خواهند کرد و بر اهمیت ثبات جریان انرژی تأکید کردهاند.
اگرچه در این بیانیه از افزایش تولید نفت خام بهطور مشخص نام برده نشده و موضوع اصلی آن فرآوردههای نفتی پالایششده است، اما اعلام چنین موضع مشترکی از سوی سه قدرت بزرگ جهان در میانه مذاکرات اقلیمی، از منظر سیاسی و زیستمحیطی قابلتوجه است.
ایالات متحده و روسیه از بازیگران اصلی تولید و صادرات نفت و گاز جهان هستند و چین نیز بزرگترین مصرفکننده و منتشرکننده گازهای گلخانهای در جهان به شمار میرود. بنابراین، توافق این سه کشور درباره افزایش عرضه فرآوردههای نفتی، در کنار مذاکرات نزدیک به ۲۰۰ کشور برای تقویت تعهدات اقلیمی، پرسشهای مهمی درباره نسبت میان امنیت انرژی، منافع اقتصادی و الزامات کاهش انتشار ایجاد میکند.
نکته قابلتوجه آن است که در بیانیه مشترک سه کشور، موضوع ثبات جریان انرژی و افزایش عرضه فرآوردههای نفتی مورد تأکید قرار گرفته، اما اشارهای به تعهدات کاهش انتشار یا ضرورت تسریع گذار به انرژیهای پاک نشده است.
این تحول را نمیتوان بهتنهایی به معنای کنار گذاشتن تعهدات اقلیمی از سوی سه کشور دانست، اما همزمانی آن با حذف اشاره به سوختهای فسیلی از نسخه دوم پیشنویس COP۳۱، تصویری روشن از دشواری هماهنگسازی سیاستهای انرژی و اهداف اقلیمی در سطح قدرتهای بزرگ ارائه میدهد.
مالیات بر سود شرکتهای نفتی؛ مطالبهای برای تغییر معادله تأمین مالی اقلیم
در کنار اختلافات مربوط به تولید و مصرف سوختهای فسیلی، مطالبه افزایش سهم صنایع آلاینده در تأمین هزینههای مقابله با تغییر اقلیم نیز در روزهای پایانی اجلاس مورد توجه قرار گرفته است.
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، پیشتر در جریان اجلاس آنتالیا خواستار افزایش مسئولیت مالی شرکتهای بزرگ آلاینده شده و بر ضرورت استفاده از مالیات بر سودهای کلان شرکتهای سوخت فسیلی برای تأمین منابع مالی اقلیم تأکید کرده است.
بر اساس گزارشی که روزنامه لوموند در ۱۸ نوامبر منتشر کرد، گوترش با مقایسه حدود ۹۵ میلیارد دلار سود شرکتهای نفتی در یک فصل با حدود ۶۰۰ میلیون دلار منابع دریافتشده توسط صندوق خسارت و زیان، فاصله میان منافع اقتصادی صنایع فسیلی و منابع اختصاصیافته به جبران پیامدهای تغییر اقلیم را برجسته کرده است.
در همین چارچوب، پیشنهادهایی درباره وضع مالیات بر سودهای بادآورده شرکتهای نفت و گاز، فعالیتهای آلاینده در بخش حملونقل هوایی و دریایی و برخی معاملات مالی مطرح شده است تا منابع جدیدی برای سازگاری، کاهش انتشار و حمایت از کشورهای آسیبپذیر فراهم شود.
این پیشنهادها با این استدلال مطرح میشوند که هزینه بحران اقلیم نباید صرفاً بر دوش دولتها و جوامعی قرار گیرد که کمترین سهم را در ایجاد آن داشتهاند؛ بلکه صنایع برخوردار از منافع اقتصادی ناشی از فعالیتهای آلاینده نیز باید سهم متناسبی در تأمین هزینههای مقابله با این بحران بر عهده بگیرند.
تأمین مالی سازگاری؛ اختلافی که همچنان مانع توافق است
در کنار این تحولات، تأمین مالی سازگاری با تغییر اقلیم همچنان یکی از موضوعات حلنشده مذاکرات آنتالیاست. کشورهای درحالتوسعه خواستار تعیین رقم مشخص برای افزایش منابع مالی سازگاری تا سال ۲۰۳۵ هستند و پیشنهاد کردهاند این منابع به دستکم ۱۲۰ میلیارد دلار در سال برسد.
در مقابل، کشورهای توسعهیافته درباره پذیرش تعهدات مالی جدید و نحوه تقسیم مسئولیت تأمین این منابع اختلافنظر دارند.
در نسخه دوم پیشنویس تصمیم سیاسی اجلاس، به جای تعیین یک رقم قطعی، بر تهیه نقشه راه تأمین مالی سازگاری و تابآوری از آنتالیا تا آدیسآبابا تأکید شده است؛ ابتکاری که قرار است منابع مالی موجود و ظرفیتهای جدید تأمین اعتبار را شناسایی کرده و مسیر تبدیل تعهدات به پروژههای اجرایی را مشخص کند.
با این حال، فعالان محیطزیست و نمایندگان کشورهای آسیبپذیر معتقدند موکول کردن تصمیمهای اساسی به نشستهای آینده، بدون تعیین مبنای مالی، زمانبندی و سازوکار پاسخگویی، نمیتواند پاسخگوی نیاز فوری جوامعی باشد که هماکنون با خشکسالی، سیل، موجهای گرما و سایر پیامدهای تغییر اقلیم مواجهاند.
گزارشهای علمی و آینده مذاکرات؛ هشدار درباره فاصله میان تعهدات و واقعیت اقلیمی
همزمان با مذاکرات سیاسی، نگرانیهایی نیز درباره فاصله میان سرعت تحولات اقلیمی و روند تصمیمگیریهای بینالمللی مطرح شده است. اهمیت گزارشهای ارزیابی هیئت بیندولتی تغییر اقلیم (IPCC) در این میان برجسته است؛ زیرا یافتههای این نهاد مبنای علمی بسیاری از تصمیمهای مربوط به کاهش انتشار، سازگاری و ارزیابی پیشرفت توافق پاریس محسوب میشوند.
در پیشنویس جدید تصمیم سیاسی اجلاس، ضمن ابراز نگرانی عمیق از نزدیک شدن جهان به عبور از آستانه ۱.۵ درجه سانتیگراد، بر ضرورت کاهش عمیق، سریع و مستمر انتشار گازهای گلخانهای تأکید شده است؛ اما حذف اشارههای صریح به سوختهای فسیلی از همین متن، فاصله میان اهداف اعلامی و ابزارهای مورد توافق برای تحقق آنها را برجسته میکند.
امروز، اما با نزدیک شدن اجلاس به ساعات پایان رسمی خود در روز جمعه ۲۰ نوامبر، دو موضوع بیش از سایر پروندهها سرنوشت سیاسی COP۳۱ را تحت تأثیر قرار میدهند: از یک سو، امکان دستیابی به اجماع درباره متن نهایی و از سوی دیگر، میزان آمادگی کشورها برای پذیرش تعهدات روشنتر در زمینه تولید و مصرف سوختهای فسیلی و تأمین مالی اقدامات اقلیمی.
تهدید پاناما به مخالفت با توافق نهایی و همزمانی آن با توافق سه قدرت بزرگ برای افزایش عرضه فرآوردههای نفتی، نشان میدهد که مذاکرات آنتالیا تنها با اختلاف بر سر واژگان و بندهای یک سند مواجه نیست؛ بلکه با تعارضی عمیقتر میان منافع انرژی، ملاحظات ژئوپلیتیکی و ضرورتهای علمی مقابله با تغییر اقلیم روبهرو است.
نتیجه این تقابل مشخص خواهد کرد که COP۳۱ میتواند به توافقی مؤثر و قابل اتکا برای پیشبرد اهداف توافق پاریس دست یابد یا بار دیگر، ملاحظات سیاسی و اقتصادی قدرتها بر ضرورت اقدام سریع و مؤثر اقلیمی غلبه خواهد کرد.